SYL — Somali Youth League, af-Soomaali "Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed" — waa magac maanta dhallinyaro badani maqashay balse yar oo yaqaan. Waa xisbigii ugu horreeyay ee siyaasadeed ee Soomaaliya, waana kii dalka xornimada u horseeday.
Balse sheekadu ka weyn tahay siyaasad. Waxaa jira wax ka soo baxay ururkan oo maanta xataa ka sii muhiimsan xornimadii: 13 nin ayaa go'aansaday inay qabyaaladda diidaan — 1943. Waxay diideen inay sheegaan qabiilkooda. Waxay isku dhaheen walaalo. Sannadahaas, taasi waxay ahayd wax lagu yaaba.
Maqaalkani wuxuu si cad uga hadlayaa SYL: sida uu u dhashay, waxa uu doonayay, sida uu u guulaystay, iyo sababta uu u baaba'ay — iyo waxa jiilkeenna maanta ka baran karo.
Tusmada Maqaalka
- Waa maxay SYL?
- Xaaladdii 1943
- 13-kii aasaasay
- Halganka qabyaaladda
- Waxbarashada oo ah hub
- Kacdoonkii 1948
- Jidkii xornimada
- 1960: guushii
- Sababta uu u baaba'ay
- Waxa maanta laga barto
- Su'aalaha inta badan la isweydiiyo
- Gunaanad
Waa Maxay SYL?
Waa ururkii siyaasadeed ee ugu horreeyay ee Soomaaliya — kii dalka dhalay sida aan maanta u naqaanno.
Wuxuu bilaabmay 15-kii Maajo 1943, Muqdisho. Magaciisii hore ma ahayn kan aan hadda naqaanno: wuxuu ahaa Somali Youth Club (SYC) — Naadiga Dhallinyarada Soomaaliyeed. Sannadkii 1947, magaca waxaa loo beddelay Somali Youth League, waana magaca taariikhdu xasuusato.
Waxa uu ahaa ma aha naadi maaweelo. Wuxuu ahaa mashruuc siyaasadeed oo qarsoodi ku bilaabmay — waqti dalka ay gumaysanayeen ciidamo shisheeye, Soomaalidana aan xaq siyaasadeed lahayn.
Himilooyinka aasaasiga ah waxay ahaayeen afar:
- Xornimada — in shisheeyuhu baxo.
- Midnimada — in shantii gobol ee Soomaalidu isku soo laabtaan.
- Waxbarashada — in dadku wax bartaan, gaar ahaan far-Soomaali.
- Ka fogaanshaha qabyaaladda — in bulshadu isku noqoto hal umad.
Afartaas, ta ugu adag ma ahayn xornimada. Waxay ahayd tan afaraad.
Xaaladdii 1943: Sababta SYL U Dhashay
Si aad u fahanto waxa ay samaysay, waa inaad ogaato waxa jiray.
Soomaaliya, 1943, ma ahayn dal. Waxay ahayd shan qaybood oo shisheeye kala qaybsaday:
- Koonfurta — gumaysi Talyaani, kadibna maamul Ingiriis dagaalka kadib.
- Waqooyiga — gumaysi Ingiriis (British Somaliland).
- Jabuuti — gumaysi Faransiis.
- Ogaadeenya — Itoobiya.
- NFD — Kenya, oo Ingiriis maamulayo.
Hal umad, hal luqad, hal diin — shan calan.
Dagaalkii Labaad ee Aduunka ayaa albaab yar furay. Talyaanigii waa laga adkaaday 1941, Ingiriiskuna wuxuu qabsaday koonfurta. Xaaladdaas kala-guur ah — meesha aan cidna si buuxda u xakameynin — ayaa fursad siisay dhallinyaro Soomaali ah inay isu yimaadaan.
Waxaa jira qodob muhiim ah: aasaasayaashu ma ahayn odayaal. Waxay ahaayeen dhallinyaro — badankood 20-meeyada iyo 30-meeyada, shaqaale iyo dad wax yar bartay. Waana sababta magaca "youth" uu ugu jiray. Kani wuxuu ahaa kacdoon jiil — ma aha mid odayaal.
13-kii Aasaasay SYL
Toban iyo saddex nin ayaa 15-kii Maajo 1943 isugu yimid Muqdisho. Tirada — 13 — waa lambar taariikhda Soomaalidu xasuusato.
Waxay ka kala yimaadeen deegaanno kala duwan iyo qabiilo kala duwan. Waana halka ay waxa ugu weyni ku jirtay: waxay go'aansadeen inaanay qabiilkooda sheegin.
Marka la weydiiyo "yaad tahay?" — su'aasha ugu horreysa ee bulshadeena — jawaabtoodu waxay ahayd magacooda oo keliya. Ma jirin "reer hebel." Waxay isticmaali jireen magaca hore iyo kan aabbaha, kadibna wuu joogsaday.
Waxaa jira sheeko taariikhda ku jirta: xubnaha SYL, marka la weydiiyo qabiilkooda, waxay dhihi jireen "Soomaali baan ahay." Sannadkii 1943, jawaabtaasi waxay ahayd mid kacdoon ah. Waxay ahayd diidmo nidaam qarniyo jiray.
Mid ka mid ah madaxdii hore ee ururka wuxuu ahaa Yaasiin Xaaji Cusmaan Shermaarke — oo noqday guddoomiyihii ugu horreeyay. Balse aasaasayaashu ma doonayn in la xasuusto magacyadooda shakhsi ahaan. Waxay doonayeen in la xasuusto fikradda.
Fikraddaas ayaa maanta ka muhiimsan magac kasta.
Halganka SYL ee Qabyaaladda
Kani waa qaybta aan badanaa la sheegin — waana tan ugu muhiimsan.
Xeerarka ururka waxaa ku jiray qodobbo si toos ah u mamnuucaya qabyaaladda:
- Xubinna kama hadli karo qabiil kulan gudaha ah.
- Marka la is barayo, qabiil lama sheegayo.
- Xubnaha cusub waxay dhaarsan jireen inay umadda ka horreysiiyaan reerkooda.
- Ganaax ayaa la saari jiray qof qabiil ku hadla.
Waxaa jira dhaqan taariikhda ku jira: xubno badan ayaa magacyadoodii beddelay ama gaabiyay si aan qabiilkooda looga garan.
Ma guulaystay? Muddo — haa. Sannadihii 1943 ilaa 1960, SYL wuxuu ku guulaystay inuu isku keeno dad aan hore isu iman. Wuxuu abuuray fikrad cusub: Soomaalinimo.
Balse taariikhdu waa mid xanuun leh. Ka dib xornimada, qabyaaladdii way soo noqotay — oo ururkii laftiisu wuu qaybsamay xilliyada dambe. Fikradda ayaa ka nooleyd hay'adda.
Su'aasha maanta: haddii 13 nin oo aan wax haysan ay 1943 taas awoodeen — annagu maxaan awoodi waynay?
Waxbarashada Oo Ah Hub
SYL ma ahayn urur siyaasadeed oo keliya. Wuxuu ahaa mashruuc waxbarasho — waana qaybta natiijadeedu ugu waarto.
Waxa la sameeyay:
- Dugsiyo la furay meelo badan, badankood si tabarruc ah loo maamulay.
- Far-Soomaali la baray. Sannadahaas, af-Soomaaligu qoraal rasmi ah ma lahayn. Xubnuhu waxay isku dayeen habab kala duwan.
- Dad waaweyn la baray akhris. Habeenkii, kadib shaqada.
- Wargeysyo la daabacay si fikradda loo faafiyo.
Fikradda ka dambaysay way fudud tahay, waana mid maanta wali sax ah: dad aan wax aqoon lahayn lama xoreyn karo. Xornimo siyaasadeed oo aan waxbarasho lahayn waa calan beddel.
Waxaa xusid mudan: qorista af-Soomaaliga rasmiga ah dib bay u dhacday — ilaa 1972 ayaa far-Laatiin la doortay. Balse dadaalkii SYL ayaa aasaaska dhigay. Doodda "af-Soomaaligu ha noqdo luqadda waxbarashada" waxay ka bilaabantay kulammadaas.
Kacdoonkii 1948
11-kii Janaayo 1948 waa taariikh Muqdisho aan illoobin.
Guddi caalami ah ayaa yimid si ay u eegaan cida gumaysi ka noqonaysa koonfurta. Talyaanigii wuxuu doonayay inuu soo laabto. SYL wuxuu si adag u diiday — wuxuu doonayay xornimo degdeg ah.
Maalintaas, mudaaharaad ayaa dhacay. Wuxuu noqday rabshad. Dad badan ayaa dhintay — Talyaani iyo Soomaali labadaba. Taariikhyahannadu tirooyinka way isku khilaafaan, laakiin waa mid ka mid ah maalmihii ugu dhiigga badnaa gumaysiga.
Natiijadu waxay ahayd mid laba dhinac leh. Dhinac: dhiig badan iyo xarig xubno badan. Dhinaca kale: aduunku wuxuu ogaaday in Soomaalidu leedahay cod siyaasadeed oo aan la aamusin karin. Kama dhalan qorshe — waxay ka dhalatay dad diiday.
Sannadkii 1950, Qaramada Midoobay waxay go'aamisay in koonfurta ay noqoto maamul u dhexeeya toban sano oo Talyaani hoggaamiyo, kadibna xornimo. Ma ahayn waxa SYL doonayay. Balse waxay ahayd ballanqaad — oo ballanqaadku wuxuu ahaa wax lagu qabsan karo.
Jidkii Xornimada
Toban sannadood — 1950 ilaa 1960 — ayaa noqday muddadii SYL uu isku beddelay urur kacdoon una noqday dowlad.
- 1954: doorashooyinkii degmooyinka. SYL wuu guulaystay.
- 1956: doorashadii golaha sharci-dejinta. SYL wuxuu qaatay kuraas badan, wuxuuna sameeyay dowlad hoose. Cabdullaahi Ciise wuxuu noqday ra'iisul wasaare.
- 1959: doorashadii labaad. Guul kale.
- 1-dii Luulyo 1960: xornimada koonfurta.
- 26-kii Juun 1960: Waqooyigu wuu xoroobay Ingiriiska.
- 1-dii Luulyo 1960: labadii gobol way midoobeen — Jamhuuriyadda Soomaaliyeed.
Fiiro muhiim ah: midnimadaas ma ahayn wax shisheeyuhu qorsheeyay. Waxay ahayd go'aan Soomaalidu iyagu gaadheen. Waqooyigu wuxuu xoroobay lix maalmood ka hor — wuxuuna dooran karay inuu dal gooni ah noqdo. Wuu diiday. Waxay ahayd fikradda SYL oo shaqaynaysa: hal umad, hal dal.
Aadan Cabdulle Cusmaan — xubin SYL — wuxuu noqday madaxweynihii ugu horreeyay. Wuxuu maanta caan ku yahay wax ka muhiimsan: wuxuu ahaa madaxweynihii ugu horreeyay Afrika oo doorasho ku guuldaraysta kadibna nabad ku dhaafa xilka. Sannadkii 1967. Taasi waa taariikh Afrikaan ah oo aan wali si fiican loo qiimayn.
1960: Guushii iyo Waxa Ka Dambeeyay
Xornimadu ma ahayn dhammaadka sheekada. Waxay ahayd bilowga qaybta adag.
Waxa dhacay 1960 kadib:
- Shantii xiddig. Calanka Soomaalidu wuxuu leeyahay xiddig shan geesood leh — mid kastaa gobol. Laba ayaa xoroobay. Saddex ma soo laaban. Kani wuxuu noqday himilo iyo dhib labadaba.
- Isku-darka laba nidaam. Waqooyigu wuxuu lahaa nidaam Ingiriis; koonfurtu Talyaani. Sharci, waxbarasho, iyo maamul — wax kastaa way kala duwanaayeen. Isku darkoodu ma ahayn wax fudud.
- Siyaasad badan. Sannadkii 1969, xisbiyo ka badan 60 ayaa doorashada galay. SYL ma ahayn mid keliya oo cod ah.
- Musuqmaasuq. Waa in si daacad ah loo sheego. Ururkii xornimada keenay wuxuu noqday mid awoodda ku dhex jira — awooddu wax bay beddeshay.
Halkan ayaa cashar taariikheed ku jira: halgan waa fudud yahay marka cadowgu cad yahay. Marka shisheeyuhu baxo, cadowgu wuxuu noqdaa mid gudaha ah — waana halka SYL uu ku liitay.
Sababta SYL U Baaba'ay
15-kii Oktoobar 1969 — madaxweyne Cabdirashiid Cali Sharmaarke waa la dilay, Laascaanood.
21-kii Oktoobar 1969 — ciidanku awoodda way la wareegeen. Maxamed Siyaad Barre wuxuu noqday hoggaamiye.
Isla maalintaas, dhammaan xisbiyada siyaasadeed waa la mamnuucay — SYL oo ay ku jiraan. Baarlamaankii waa la kala diray. Dastuurkii waa la hakiyay. Urur 26 sano jiray, hal maalin gudaheed wuu dhammaaday.
Waxaa jira maldhac taariikheed: nidaamkii cusub wuxuu qaatay qaar ka mid ah fikradihii SYL — gaar ahaan diidmada qabyaaladda. Sannadkii 1972, far-Soomaali waa la doortay — taasoo ahayd himilo SYL 30 sano ku dadaalay. Ololayaal waxbarasho ayaa la sameeyay.
Balse hab kale. SYL wuxuu qabyaaladda ku beddeli doonay ikhtiyaar iyo waxbarasho. Nidaamkii cusub wuxuu isku dayay qasab. Qabyaaladda si rasmi ah waa la mamnuucay — xataa erayga isticmaalkiisu wuxuu noqday dembi. Balse wax la mamnuucay ma baaba'o. Wuu hoos galaa. Kadibna wuu soo baxaa — sida 1991 dhacday.
Kani waa casharka ugu weyn: fikrad qasab lagu soo rogo ma noolaato. Mid la doorto ayaa noolaata. SYL wuxuu fahmay taas 1943. Waana sababta uu 26 sano u shaqeeyay.
Waxa Maanta Laga Barto SYL
Taariikh ma aha xasuus. Waa qalab.
- Dhallinyaradu wax bay beddeli karaan. 13 nin oo aan lacag, hub, ama awood lahayn ayaa dal dhalay. Da'doodu waxay ahayd taada.
- Fikraddu waxay ka xoog badan tahay hay'adda. SYL wuu baaba'ay. Soomaalinimadu way nooshahay.
- Qabyaaladdu ma aha qaddar. Waa doorasho. 1943, dad baa doortay inay ka baxaan — waxayna awoodeen.
- Waxbarashadu waa aasaaska. Xornimo aan aqoon lahayn ma taagnaan karto.
- Guushu waa qayb ka mid ah — ma aha dhammaadka. Xornimadii 1960 waxay ahayd bilow. Waxa xigay ayaa ka adkaa.
- Awooddu way beddeshaa dadka. Ururkii guulaystay ma ahayn kii bilaabay.
Xaqiiqo aan doonayo inaan si cad u sheego: dhallinyarada Soomaalida maanta, badankood taariikhdan ma aqaan. Waxay yaqaanaan 1991 iyo waxa ka dambeeyay. Waxay u haystaan qabyaaladda mid weligeed jirtay oo weligeed jiri doonta.
Taasi waa been. Waxaa jiray waqti — 1943 ilaa 1960 — oo Soomaali diiday. Ma ahayn malaha. Waa dhacay. Dad magacyadooda gaabiyay si aan reer looga garan.
Marka mid dhaho "ma beddelmi karto," jawaabtu waa: hore ayaa loo beddelay.
Waxaa jira faraq muhiim ah oo aan la iska indhatiri karin. Jiilkii 1943 wuxuu wajahay cadow shisheeye — mid la arki karo, la tilmaami karo, oo dadka isku keena. Jiilka maanta wuxuu wajahayaa wax ka adag: cadow gudaha ah oo qofkastaa qayb ka yahay. Ka dagaallanka gumaysi way ka fudud tahay ka dagaallanka caado aad adigu ku dhex korto.
Balse taasi ma aha sabab lagu quusto. Waa uun sabab lagu ogaado in shaqadu ka duwan tahay — oo ay ka bilaabanto meel kale. 1943, halgankii wuxuu ka bilaabmay kulan qarsoodi ah. Maanta, wuxuu ka bilaabmayaa guri, miis, iyo hal go'aan: waxa aan carruurteyda barayo.
Waqooyiga: Sheeko Kale Oo Isku Dhacday
Taariikhda badanaa waxaa laga sheegaa koonfurta oo keliya. Taasi waa naaqus — waqooyiguna sheeko u gaar ah ayuu lahaa.
Waqooyiga, gumaysigu wuxuu ahaa Ingiriis, siyaasaddiisuna way ka duwanayd. Halkaas waxaa ka dhashay ururro kale: Somali National League (SNL) iyo United Somali Party (USP). Waxay lahaayeen isla himilo — xornimo iyo midnimo — laakiin jid kale ayay ku socdeen.
Farqigu wuxuu ahaa mid muhiim ah. Koonfurta, halgankii wuxuu ahaa mid ka dhan ah Talyaani soo laabanaya. Waqooyiga, Ingiriisku wuxuu ahaa mid xasilloon oo maamulkiisu ka duwanaa. Nidaamka sharciga, dugsiyada, iyo maamulku — wax kastaa way kala duwanaayeen. Toban sannadood oo kala duwanaansho ah kuma dhicin hal habeen.
Balse marka fursaddu timid, go'aankoodu wuxuu ahaa mid cad. 26-kii Juun 1960, waqooyigu wuu xoroobay. Wuxuu ahaa dal madax-bannaan — lix maalmood. Aduunka qaar ayaa aqoonsaday. Wuxuu dooran karay inuu sidaas ahaado.
Wuu diiday. 1-dii Luulyo 1960, si ikhtiyaari ah ayuu ugu biiray koonfurta. Ma jirin ciidan, ma jirin qasab, ma jirin heshiis shisheeye. Waxay ahayd doorasho.
Taasi waa xaqiiqo taariikheed oo maanta muhiim ah: midnimadii 1960 waxay ahayd mid la doortay — ma aha mid la soo rogay. Doodaha maanta socda, qodobkani badanaa waa la illoobaa.
Haweenka iyo Halgankii Xornimada
Qayb aan taariikhdu si cadaalad ah u qorin: haweenku ma ahayn dhegeystayaal.
Waxay ahaayeen kuwa fariimaha qaadaya marka ragga la eegayo. Waxay lacag ururin jireen — dahab iyo lugood ay iibiyeen si loo maalgeliyo ololaha. Waxay dugsiyada wax ka dhigi jireen. Waxay heeso tirin jireen oo bulshada kicin jireen — heesuhu waxay ahaayeen warbaahintii xilligaas.
Magacyada badankood lama qorin. Taasi lafteedu waa cashar: taariikhda waxaa qora dadka awoodda haysta, waxaana laga tagaa kuwa shaqada qabtay.
Waxa la ogyahay waa in ololayaal madaniyeed oo haween hoggaaminayeen ay dhaceen magaalooyinka waaweyn — Muqdisho, Hargeysa, iyo Boorama. Waxay ka qaybqaateen mudaaharaadyada, qaarna waa la xidhay.
Marka la yidhaahdo "dhallinyaradu wax bay beddeli karaan," waxaa lagu daraa: haween iyo rag labadaba. Halgankii xornimadu ma ahayn mid rag oo keliya. Waa uun in taariikhdu si buuxda u sheegin.
Su'aalaha Inta Badan La Isweydiiyo
1. SYL waa maxay oo maxaa laga soo gaabiyay?
Somali Youth League — af-Soomaali: Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed. Wuxuu ahaa xisbigii ugu horreeyay ee siyaasadeed ee Soomaaliya.
2. Goorma ayuu dhashay?
15-kii Maajo 1943, Muqdisho — magaca Somali Youth Club (SYC). Sannadkii 1947 magaca waxaa loo beddelay Somali Youth League.
3. Immisa qof ayaa aasaasay?
13 nin. Tiradaas taariikhda Soomaalidu way xasuusataa.
4. SYL maxuu doonayay?
Afar shay: xornimo, midnimada shanta gobol, waxbarasho, iyo diidmada qabyaaladda.
5. Runtii ma diideen qabyaaladda?
Haa. Xeerarku way mamnuuceen ka hadlidda qabiilka, xubnuhuna waxay dhihi jireen "Soomaali baan ahay" marka la weydiiyo.
6. Maxaa dhacay 11-kii Janaayo 1948?
Mudaaharaad Muqdisho ka dhacay oo noqday rabshad, marka guddi caalami ah uu yimid. Dad badan oo Talyaani iyo Soomaali ah ayaa dhintay.
7. SYL ma keenay xornimada?
Wuxuu ahaa ciddii ugu weyneyd. Doorashooyinkii 1956 iyo 1959 wuu ku guulaystay, wuxuuna hoggaamiyay dalka ilaa 1-dii Luulyo 1960.
8. Yaa ahaa madaxweynihii ugu horreeyay?
Aadan Cabdulle Cusmaan — xubin SYL. Wuxuu 1967 nabad ku dhaafay xilka kadib doorasho uu ku guuldaraystay.
9. Goorma ayuu baaba'ay?
21-kii Oktoobar 1969, marka ciidanku awoodda la wareegeen. Dhammaan xisbiyada waa la mamnuucay.
10. Xiddigta shanta geesood maxay ka dhigan tahay?
Shanta gobol ee Soomaalidu deggan tahay: koonfurta, waqooyiga, Jabuuti, Ogaadeenya, iyo NFD. Waa himilo SYL u halgamay.
11. SYL wali ma jiraa?
Ururkii asalka ahaa maya. Magaca ayaa xilliyo dambe la isticmaalay, laakiin ma aha kii 1943.
12. Maxaan maanta uga baranaa?
In dhallinyaradu wax beddeli karaan, iyo in qabyaaladdu tahay doorasho — ma aha qaddar. 1943, dad baa doortay inay ka baxaan.
Gunaanad
SYL ma ahayn xisbi siyaasadeed oo keliya. Wuxuu ahaa fikrad: in Soomaalidu noqon karto hal umad — haddii ay doorato.
Saddex qodob. Dhallinyaro ayaa dalka dhashay — 13 nin oo aan waxba haysan, 1943. Halganka ugu weyni ma ahayn shisheeyaha — wuxuu ahaa qabyaaladda, waana halka guusha ugu qaalisan laga gaadhay. Fikraddu way ka noolaatay hay'adda — ururku wuu baaba'ay 1969, laakiin Soomaalinimadii wali way nooshahay.
Waxa maanta ugu muhiimsan ma aha in la xasuusto taariikhda. Waa in la ogaado wax hore u dhacay. Marka la yidhaahdo "qabyaaladda lagama bixi karo," taariikhdu jawaab bay leedahay: dad baa ka baxay, wayna awoodeen, waxayna dal dhaleen.
Waxay samayn karaan mar labaad — haddii ay doortaan.
Ficil: Talaabadaada Xigta
Haddii aad wax uun ka qaadanayso maqaalkan, ha ahaato hal su'aal: 13 nin oo aan waxba haysan ayaa 1943 dal dhalay — maxaad adigu awoodi weyday? Wadaag maqaalkan dhallinyaro Soomaali ah. Badankood taariikhdan ma aqaan — waxay yaqaanaan oo keliya 1991 iyo waxa ka dambeeyay. Taariikhdu ma aha xasuus. Waa caddayn in wax beddelmi karaan.